Olszynka – historia miejsca i jego mieszkańców

Część II. U wrót Gdańska

W pierwszej części naszej opowieści zobaczyliśmy, jak przestrzeń Klapperwiese została ukształtowana przez wodę, drogi i rozwój gdańskiego systemu obronnego. Z czasem miejsce to zaczęło pełnić również inną funkcję. Stało się jednym z punktów, przez które można było dotrzeć do Gdańska od strony południowej. Patrząc dzisiaj na Olszynkę, trudno sobie wyobrazić dawny układ komunikacyjny. Zmieniły się drogi, mosty, przebieg kanałów i zabudowa. Niektóre odnogi Motławy zniknęły, inne zmieniły swój przebieg. Stare mapy pozwalają jednak odtworzyć obraz tej okolicy i zobaczyć, jak bardzo jej życie zależało od połączenia lądu z wodą. Położenie Klapperwiese nie było przypadkowe. Od strony Żuław właśnie tędy prowadziła droga w kierunku Gdańska. Towary przewożone do miasta musiały pokonać nie tylko samą drogę, ale również system przepraw, który pozwalał przejść przez otaczające Klapperwiese wody. Trzy mosty – jeden system. Szczególnie dobrze widać to na mapie Gdańska z 1822 roku. Na niewielkim obszarze zaznaczono trzy mosty: Kunst-Brücke, Rote Brücke oraz Schwem Brücke. Nie były to trzy przypadkowe przeprawy znajdujące się gdzieś w pobliżu siebie. Razem tworzyły układ, który pozwalał korzystać z drogi prowadzącej przez ten trudny pod względem wodnym teren. Jadąc od strony południowej, nie wystarczało pokonanie jednej przeprawy. Dopiero cały ciąg dróg i mostów umożliwiał dotarcie do Gdańska. W tym właśnie tkwiło znaczenie Klapperwiese. Nie była ona tylko miejscem położonym między odnogami Motławy. Stała się węzłem komunikacyjnym, którego funkcjonowanie zależało od współdziałania dróg, wody i przepraw. Mapa pokazuje również, że w centrum tego układu znajdowała się Alte Klapper Wiese, a przy niej oznaczono Accise u. Zollhaus – wagę akcyza i urząd celny. To bardzo ważny szczegół. W jednym miejscu spotykają się tutaj trzy elementy: droga, przeprawy i kontrola towarów. Klapperwiese nie była więc miejscem, przez które tylko się przejeżdżało. Była punktem, w którym ruch ludzi i towarów był kontrolowany i kierowany dalej w stronę miasta.


Rote Brücke – nazwa, która przetrwała.

Spośród trzech mostów szczególne miejsce w historii Olszynki i przylegających do niej terenów odegrał Rothe Brücke. Jego historia jest jednak trudniejsza do odtworzenia niż mogłoby się wydawać. Zachowane materiały nie pozwalają nam dzisiaj z całą pewnością ustalić, który z mostów powstał najwcześniej ani dokładnie prześledzić wszystkich zmian ich znaczenia. Nie jest to jednak najważniejsze. Ważniejsze jest to, że na mapach widzimy Rothe Brücke jako część całego systemu przepraw Klapperwiese. Jej znaczenie wynikało z połączenia z pozostałymi mostami i drogami. Dopiero razem tworzyły sprawnie działającą drogę prowadzącą od południowych terenów w kierunku Gdańska. Z czasem sytuacja zaczęła się zmieniać. Układ wodny, który przez długie lata decydował o wyglądzie tego miejsca, stopniowo przekształcano. Niektóre kanały i odnogi Motławy traciły swoje dawne znaczenie, inne zostały zasypane lub przestały pełnić funkcję, którą miały wcześniej. Wraz z tymi zmianami znaczenie poszczególnych przepraw również musiało się zmniejszać.
I właśnie tutaj pojawia się niezwykle interesujący ślad pamięci o dawnym krajobrazie. Nazwa Rote Brücke przetrwała dłużej niż układ przestrzenny, który pierwotnie nadał jej znaczenie. Nawet kiedy zmieniły się drogi i zniknęły fragmenty dawnego systemu wodnego, sama nazwa pozostała związana z tym miejscem. Z czasem mogła stać się ważniejsza od fizycznego obiektu, który pierwotnie ją nosił. Nie możemy dziś z całą pewnością powiedzieć, w jakim dokładnie momencie i z jakiego powodu następowały kolejne zmiany. Możemy jednak dostrzec coś niezwykle charakterystycznego dla historii Klapperwise: krajobraz zmieniał się szybciej niż pamięć o nim. Most mógł zniknąć. Odnoga rzeki mogła zostać zasypana. Droga mogła zmienić swój przebieg. Nazwa pozostawała. I dlatego Rothe Brücke jest dla nas czymś więcej niż tylko nazwą dawnej przeprawy. Jest jednym ze śladów, który przetrwał kolejne przemiany tego miejsca. Dopiero kiedy spojrzymy na wszystkie te elementy razem, możemy właściwie zrozumieć znaczenie Klapperwiese.


Posterunek celny Klapperwisse.

Droga prowadząca od strony południowej, przeprawy przez wodę, trzy mosty, zabudowania Klapperwiese oraz znajdujący się tutaj urząd celny tworzyły jeden funkcjonalny układ. Był to jeden z punktów, przez które można było dostać się do Gdańska i przez które do miasta docierały towary. Każdy transport musiał zostać skontrolowany. Miasto nie tylko czuwało nad bezpieczeństwem, ale również pobierało należne opłaty od wwożonych towarów. Nic więc dziwnego, że w ważnych punktach komunikacyjnych organizowano posterunki celne. Jednym z nich był posterunek na Klapperwiese. O jego istnieniu świadczy przede wszystkim szczegółowa mapa Gdańska z 1822 roku. Co ciekawe, po przeanalizowaniu całej mapy można zauważyć, że zaznaczono na niej zaledwie kilka takich punktów. Posterunek na Klapperwiese nie był więc przypadkowym obiektem naniesionym na plan. Jego obecność pokazuje, że miejsce to miało znaczenie dla funkcjonowania miasta. Możemy sobie wyobrazić dzień pracy tego punktu.
Od strony Żuław nadciągały wozy z towarami. Przewoźnicy pokonywali kolejne odcinki drogi i przeprawy, aż docierali do Klapperwiese. Tutaj następowała kontrola ładunku, pobierano należne opłaty, a dopiero potem można było ruszyć dalej w stronę Gdańska.
Nie był to zapewne gwar wielkiego miasta. Klapperwiese miała zupełnie inny charakter. Było to miejsce spokojniejsze, gdzie codzienny rytm wyznaczały praca, przejeżdżające wozy, przeprawy przez wodę i życie mieszkańców okolicznych gospodarstw. Tutaj właśnie, u wrót Gdańska, spotykały się dwa światy. Od strony Żuław przybywali ludzie i towary. Przed nimi znajdowało się miasto. A Klapperwiese była jednym z miejsc, przez które trzeba było przejść, aby się do niego dostać. Miejsce, które żyło dzięki drodze. Z czasem droga przestała być jedynie szlakiem prowadzącym do Gdańska. Stała się również osią, wokół której rozwijało się życie południowej strony Gdańska. Pojawiały się gospodarstwa, domy, warsztaty i przedsiębiorstwa. Ludzie nie tylko tędy przejeżdżali. Zaczęli tutaj mieszkać, pracować i prowadzić swoje interesy.


Gospoda przy Rote Brücke 3.

Rote Brücke nie była jednak wyłącznie miejscem zamieszkania, pracy i działalności gospodarczej. Przy Rote Brücke 3 znajdował się również lokal gastronomiczny. Szczególnie wyraźnie potwierdza to zapis z 1931 roku, w którym pod tym adresem wymieniony jest
J. Huse, Restaurateur, prowadzący „Wanderers Ruhe“ – Café und Restaurant. Nazwa „Wanderers Ruhe” – „Odpoczynek wędrowca” – jest bardzo charakterystyczna. Pokazuje, że lokal mógł pełnić funkcję nie tylko miejsca spotkań mieszkańców najbliższej okolicy, lecz także miejsca odpoczynku dla osób korzystających z przebiegających w pobliżu dróg i połączeń komunikacyjnych. W ten sposób Rote Brücke pokazuje nam jeszcze jedną swoją twarz. Obok domów mieszkalnych, warsztatów, składów drewna, przedsiębiorstw i późniejszych zakładów przemysłowych istniało tutaj także miejsce spotkań i odpoczynku.
To właśnie będzie następny etap naszej wędrówki.